This is the default top position.

User:  Pass:        Forgot Password? Username?

POŠTOVANI,

dana 23.februara 2016.g. pušten je u rad novi sajt Uprave za dijasporu koji je dostupan na adresi www.dijaspora.mvpei.gov.me.
Ovaj sajt (http://www.dijasporacg.me) će od 23.februara 2016.g.  biti dostupan na internetu jedino kao ARHIVA saopštenja Uprave za dijasporu i na njemu se mogu naći svi članci koje je Uprava kreirala do puštanja u rad novog sajta.

UPRAVA ZA DIJASPORU

Istorija crnogorskih iseljavanja

UZROCI I OPŠTE KARAKTERISTIKE

CRNOGORSKIH ISELJAVANJA

Tražeći uzroke neprekidnog iseljavanja stanovništva kroz istoriju, osnovni je zaključak da se oni nalaze, prije svega, u njegovim slabim materijalnim uslovima koji su u raznim vremenima imali svoj specifičan izraz. Ranije je to bila mala količina plodne zemlje u kraškom području, česte nerodne godine, nepostojanje drugih izvora zarade, imovinsko diferenciranje i u takvim uslovima naglo osiromašenje i prezaduženost. U novijem vremenu to je kriza privrede u kojoj je najveći dio stanovništva zapošljen, naglo siromašenje srednjeg sloja, nepravilno materijalno raslojavanje stanovništva, zanemarivanje razvojne funkcije društva i sa tim u vezi nemogućnost transformacije i hvatanja koraka sa razvijenim društvima itd.

Važan uzrok iseljavanja bile su i političke okolnosti. Nekad je to bila krvna osveta i nesigurnosti na granici, kasnije pritisak zbog izmijenjenih okolnosti kakve su nastale npr. poslije rata 1876-78. Muslimani iz novooslobođenih krajeva (Nikšić, Spuž, Podgorica, Bar, Ulcinj i Kolašin) napuštali su svoja imanja, zadržavajući na osnovu Berlinskog ugovora pravo na njih. U novije vrijeme političke okolnosti su dovodile do egzistencijalne nesigurnosti jednog dijela stanovništva, uglavnom manjinskog, i samim tim do njihovog iseljavanja.

Veoma često ova dva ključna uzroka se preplijeću i čine neminovnost koja konzervativne Crnogorce, po prirodi malo sklone promjenama i veoma vezane za svoj kraj, tjera na iseljenje.

Činjenica je da su iseljeni Crnogorci, u svim vremenima, zaradom u inostranstvu veoma materijalno pomagali dio porodice u Crnoj Gori. Nekad su to bile relativno gledano manje sume novca. Bilo je i vremena kada se radilo o pomoći koja je bila ravna budžetu Crne Gore. Nažalost, taj novac je najčešće korišćen za puko preživljavanje stanovništva i završavao je u džepovima mnogobrojnih povjerilaca i zelenaša. U novije vrijeme ima pokušaja ulaganja u male firme koje bi donosile pouzdan biznis i egzistenciju.

Radna snaga Crnogoraca na tržištima raznih zemalja bila je slabo cijenjena. Obično fizička radna snaga, malih kvalifikacija, bila je slabo plaćena. Trebalo je ulagati ogromne fizičke napore radi obezbjeđenja preživljavanja i malo uštede za potrebe dijela porodice u Crnoj Gori. U novije vrijeme sve više odlazi kvalifikovana radna snaga, čak i najtalentovaniji mladi ljudi koji po pravilu sele svoje porodice i ostaju trajno u inostranstvu.

Činjenica je da su se Crnogorci isticali kao vrlo žilav, inicijativan i radan element, element koji, ma gdje se našao, nije dozvoljavao da njegova upornost i stvaralački smisao ostanu nezapaženi. Uz to, karakteristična je i vezanost Crnogoraca za svoj oskudan zavičaj, pa ma koliko se od njega udaljavali.

Istorija iseljavanja Crnogoraca je u pojedinim periodima u čvrstoj vezi sa istorijom njene spoljne politike, kao i putevima kapitala. Ekonomska emigracija se usmjeravala uglavnom na onu stranu odakle se mogla očekivati i izvjesna spoljnopolitička pomoć u borbi za rast standarda i međunarodni položaj. U jednom periodu (XVI vijek i početak XVII) korišćene su mletačko-turske suprotnosti i oslonjalo se na Mlečane kao saveznike, u drugom (XVIII vijek) trebalo je iskoristiti pomoć Rusije. Poslije izbijanja Prvog srpskog ustanka spoljna politika Crne Gore sve se više orijentiše ka Srbiji, koja je pružala velike mogućnosti za naseljavanje crnogorskih porodica. U novije vrijeme (60-tih godina XX vijeka) zapadne zemlje postaju značajan oslonac u spoljnoj politici Jugoslavije čiju sudbinu dijeli i Crna Gora, pa se i značajan broj iseljenika usmjerava u tom pravcu. Crnogorci su uglavnom išli tamo gdje su bila ekonomska ulaganja, zbog mogućnosti zarade. U doba Turaka omiljena destinacija bio je Carigrad, u današnje doba zapadne prekomorske zemlje.

Iseljavanja iz Crne Gore su najčešće obrađivana u okviru šireg procesa iseljavanja sa neke teritorije ili države, u kojima participiraju i iseljenici drugih naroda, znatno brojniji od Crnogoraca. Zato se ne može jasno sagledavati iseljeništvo iz Crne Gore u okviru veće populacione cjeline koja je u određenom vremenu naseljavala neki prostor. Takav je, na primjer, slučaj iseljavanja Jugoslovena između dva svjetska rata u zemlje američkog kontinenta. Takođe, kada se radi o iseljavanju Jugoslovena u evropske  zemlje, ne vide se posebno iseljenici iz Crne Gore, u okviru cjeline koja se tretira u najopštijem značenju.

Uz sve to, u našoj istoriografiji vrlo malo se zna o iseljavanju manjinskog stanovništva iz Crne Gore (Albanaca, Muslimana, Srba, Hrvata) u druge krajeve i države. Ta iseljavanja se pominju u širem kontekstu, osvijetljena su fragmentarno, površno i nedovoljno. O nekim iseljavanjima se zna iz predanja, ali ne iz istorije.

I Crnogorce, kao i mnoge pripadnike drugih malih naroda, u iseljeništvu prati hazarska sudbina. Za razliku od Jevreja, koji su svoj nacionalni identitet i svijest, iako u rasijanju po cijelom svijetu, uspijevali da čuvaju i sačuvaju preko dva milenijuma, Crnogorcima to nije polazilo za rukom. Uzrok tome može biti i činjenica da Crnogorci, kao pripadnici pravoslavlja, nijesu uspijevali formirati svoje posebne crkvene opštine, već su uvijek potpadali pod jurisdikciju grčke, srpske, ruske ili neke druge istočne crkve, ili su, milom ili silom, prelazili u katoličanstvo, islam ili neku drugu vjeru. Bitan razlog je i malobrojnost populacije, koja je otežavala da se ostvari kulturna, vjerska autonomija i afirmišu nacionalna obilježja, kultura, jezik i običaji.

Činjenica je da su se etničke, vjerske, ideološko-političke i druge podjele u samoj Crnoj Gori, reflektovale i reflektuju se i na crnogorsku dijasporu.

Tokom dugog perioda crnogorskih iseljavanja prisutna je generalna praksa, da su ta iseljavanja, pogotovo u grupama, ostvarivana samo tada kada je to bio interes zemlje prijema, bilo da se radilo o odbrani njenih granica ili o direktnom finansijskom ineresu.

Naša istorijska nauka se uglavnom u dosadašnjem periodu bavila izučavanjem uzroka, ali ne i posljedica iseljavanja iz Crne Gore. Tu posebno ističemo pitanje asimilacije crnogorskog naroda, ali i drugih etničkih entiteta iz Crne Gore u druge državne i etničke korpuse.

Istorijska nauka se malo bavila pitanjem šta se zbivalo sa iseljenim Crnogorcima, pa skoro i nema ozbiljnih istraživanja koja bi cjelovito pratila zivot Crnogoraca u evropskim i vanevropskim zemljama.

 

ISTORIJA CRNOGORSKIH ISELJAVANJA

U istoriji crnogorskih iseljavanja razlikuje se više perioda i, u okviru njih, nekoliko faza i pravaca iseljavanja.

Prvi period traje od kraja XV do kraja XVIII vijeka i obuhvata vrijeme u kojem još nijesu formirani organi centralne državne vlasti. O ovom periodu nedostaju konkretni podaci na osnovu kojih bi se mogli proučiti uslovi života, ali je izvjesno da je važna orijentacija bila prema poljoprivredi. Za vrijeme nerodnih godina, zavladala bi glad koja je činila uslove života nepodnošljivim. Poznato je da su Crnogorci i četovanjem, najčešće pljačkom turskih i dubrovačkih karavana, dolazili do sredstava za ishranu, bilo da su ih odmah i neposredno upotrebljavali, ili su pak njima trgovali. Pored sve zaostalosti, zelenaški kapital je još tada počinjao istoriju svoga djelovanja u zaostalom crnogorskom društvu, izazivajući snažna raslojavanja stanovništva.

U tim uslovima, očigledno je, iseljavanje stanovništva iz Crne Gore bila je neophodnost. Radi zarade se odlazilo najviše u Carigrad, a u cilju naseljenja u Boku, Dalmaciju, Istru, Austriju, Srbiju i Rusiju. Karakteristična su i naseljavanja na turskoj teritoriji, uglavnom zbog straha od krvne osvete.

Iseljavanja su najvećim dijelom bila uslovljena političkim prilikama i odnosom najmoćnijih susjeda Turaka i Mlečana. Za vrijeme turskog zuluma spas se tražio na mletačkim teritorijama, gdje su nastojali da Crnogorcima nasele puste teritorije ili ih iskoriste u nemirnim graničnim teritorijama kao prvi štit od neprijateljskih najezda. Kada su odnosi Turaka i Mlečana poboljšani početkom XVIII vijeka, Crnogorci su oslonac tražili u Rusiji. Ali Rusija je bila daleko, a interesi velike Rusije veoma često nijesu išli na ruku Crnogorcima, pa su i ta iseljenja bila praćena mnogim teškoćama, najčešće neorganizovna i pojedinačna sa mnogo tragičnih sudbina.

Crnogorci su u druge zemlje išli bez ikakvih isprava sve do 1751. godine, kada su izdati prvi crnogorski pasoši.

Najpoznatije iseljavanje iz ovog perioda je iseljavanje predaka današnjih Perojaca koji su naselili Peroj u Istri 1657. godine i uspjeli da sačuvaju svoje običaje, vjeru i pismo skoro 3.5 vijeka.

Drugi period traje od kraja XVIII do sredine XIX vijeka i obuhvata iseljavanje od stvaranja organa centralne državne vlasti do proglašenja knjaževine. Materijalne prilike stanovništva u ovom periodu sve su se više pogoršavale. Broj stanovnika se ubrzano povećavao, a površine obradive zemlje su ostajale uglavnom iste. Odnosi sa Turcima su se sve više komplikovali, naročito zbog nastojanja Crnogoraca da se ujedine sa Crnogorskim brdima, da prošire državnu teritoriju na štetu Turske. S druge strane, ulagani su  sve veći napori da se poboljšavaju odnosi sa austrijskim vlastima u Boki koje su 1797. godine smijenile mletačku vlast. Četovanje, pogotovo na turske teritorije, izvođeno je organizovano. Sa stanovništvom Boke su jačale poslovne veze i  pored čestih razmirica. Vladika Petar I Petrović je donio iz inostranstva kulturu krompira 1786. godine, što je bilo od posebnog značaja za prehranu naroda. Ali i pored toga bilo je mnogo gladnih godina i epidemija kada je iseljavanje bio jedini način da se preživi.

Manje ili veće grupe radnika išle su radi zarade već poznatim putevima, najviše u Carigrad. Poslovne veze između Crnogoraca i Bokelja u ovom periodu uslovljavale su naseljavanje pojedinaca i porodica u Boki. Naseljavanja u Austriji su bila uglavnom neorganizovana i uslovljena političkim okolnostima. Organizovana seljenja u Rusiju su se završila neuspješno, i pored velike naklonosti Petra I. U tome je značajnu ulogu odigrala i politika ruske vlade, koja je uvijek željela da i narod u Crnoj Gori stalno osjeća cijenu pruženih mu pomoći, pa ma kolike one bile. Nastankom Prvog srpskog ustanka otvorile su se mogućnosti da znatan broj crnogorskog stanovništva nađe u Srbiji uslove za bolji i snošljiviji život. Ovaj proces je dugo trajao. Tridesetih godina XIX vijeka  nailazimo na prve pomene o odlasku Crnogoraca u Ameriku.

Treći period se poklapa sa iseljavanjima iz Crne Gore od proglašenja knjaževine do Berlinskog kongresa 1878. godine. U ovom periodu se kroz borbu za nezavisnost i međunarodno priznanje rješavalo i pitanje proširenja državne teritorije, izlaza na more i, sa tim, stvaranja povoljnijih uslova za privredni razvitak zaostale zemlje. Nastojala se teritorija države pretvoriti u donekle samostalno i jedinstveno privredno područje. Sve jače su dolazile do izražaja društveno i politički nove snage, novi sloj glavara, bolje reći seoske buržoazije, koja je sve više spajala vlast sa materijalnim položajem. To je važna karakteristika ovog perioda crnogorske istorije. Neko je morao snositi troškove teških ratova sa Turcima u periodu borbe za međunarodno priznavanje knjaževine, a pomoć od saveznika je bila sve manja. Četovanje se moralo smanjiti da bi Crna Gora mogla dobiti međunarodno priznanje. Nerodne godine su sustizale jedna drugu. Ako se tome dodaju zarazne bolesti i zelenaštvo, čini se da u jednom periodu nije bilo drugog rješenja osim napuštanja rodne grude.

Odlazilo se na zaradu tamo gdje je bilo posla, a najviše u Carigrad i na izgradnju Sueckog kanala. Takođe se odlazilo i u Ameriku. Nijesu prestala iseljavanja u Boku i Austriju, Italiju. Odlazilo se u Rusiju, gdje su Crnogorci, obično iz uglednijih porodica, primani u južne granične oblasti. Najveći broj iseljavanja je bio u Srbiju. Opšta karakteristika je bila da su iseljavanja bila organizovanija nego ranije.

Četvrti period čini period od međunarodnog priznanja Crne Gore 1878. godine, teritorijalnog proširenja zemlje i izlaska na more, do Prvog svjetskog rata. U istoriji Crne Gore to je vrijeme izuzetnog privrednog, kulturnog, naučnog i svakog drugog napretka i naziva se, ne bez razloga, crnogorskim preporodom. On je donio brzi razvoj zemlje u svim sferama društvenog, pravnog, ekonomskog, kulturnog i svakog drugog oblika života. Nažalost, još uvijek nijesu nestali raniji razlozi koji su dovodili do masovnog iseljavanja brojnih crnogorskih porodica. Iako su se promijenile društveno-ekonomske prilike, uslovi života su i dalje bili teški, raslojavanje društva bilo je sve vidljivije, masovno siromašenje nepodnošljivije, a gladne godine su bile veoma česte.

Siromaštvo je učinilo da se na primjeru migracije Crnogoraca može pratiti i istorija svjetskog kapitala. To znači da se u ovom periodu smanjuju iseljavanja ka starim destinacijama gdje polako prestaju veliki radovi (Evropa, Azija, Bliski istok) a počinju začuđujuće masovna iseljavanja u Ameriku. Crnogorci su radili svugdje u Sjevernoj i Južnoj Americi. Međunarodnim priznanjem Crne Gore bila je bolje obezbijeđena zaštita izvjesnih prava crnogorskih radnika u raznim zemljama. S druge strane, odsustvom organizovane službe predstavništava njihove zemlje, radnici su sa svojim porodicama trpjeli velike štete. Zbog masovnosti iseljavanja vlasti su bile primorane da određuju adekvatnu politiku i stvaraju zakonodavstvo u vezi sa izdavanjem putničkih isprava svojim građanima.

U ovom periodu odvijalo se najmasovnije iseljavanje u Srbiju, a u isto vrijeme tekao je proces posrbljavanja Crnogoraca. Takođe ovo vrijeme donijelo je i crnogorsku političku emigraciju. Broj stanovništva koji je sebi tražio zaradu u raznim zemljama na svim kontinentima svakako je prelazio 10% njegovog ukupnog broja, što je značilo izuzetan slučaj čak i u zemljama poznatim po velikoj emigraciji. Uz sve ovo, najčešće su išli hranitelji porodica.

Peti period obuhvata iseljavanje Crnogoraca u periodu između dva svjetska rata. Prvi svjetski rat donio je velike navolje crnogorskom narodu. Između ostalog, crnogorska vojska je kapitulirala, kralj, vlada i znatan dio crnogorske vojske morali su da napuste zemlju. Kraj rata donio je nestanak Crne Gore kao nezavisne države, njeno prisajedinjenje Srbiji i život u državi Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije nazvanoj Kraljevina Jugoslavija.

Crna Gora je ostala bez imena u novoj državi, ali i sa mnogim ekonomskim problemima, pa su mnogi Crnogorci, u potrazi za boljim uslovima života, odlazili u druge zemlje. Najviše se naseljavala Srbija (posebno Metohija i Vojvodina), a odlazilo se, putevima kapitala i u Ameriku. Tamo su se crnogorski iseljenici utapali u jugoslovensku dijasporu, preslikavajući poziciju matice u zajedničkoj državi. Zato je teško razmatrati položaj i broj crnogorskih iseljenika s obzirom na njihovu izmiješanost sa jugoslovenskom dijasporom. U to vrijeme bila je brojna i crnogorska politička emigracija.

Šesti period se odnosi na iseljevanja od 1941. godine do današnjih dana i ima više faza koje se odlikuju svojim specifičnostima. Drugi svjetski rat donio je Crnoj Gori velike nesreće, ali joj je dao i priliku da, u izvjesnoj mjeri, povrati svoju državnost. Kraj rata doveo je do toga da su se djelovi crnogorskog četničkog i federalističkog pokreta našli u emigraciji, tako da je ovo prva veća faza iseljavanja u ovom periodu. Poslije rata je veoma prisutno masovno iseljavanje - kolonizacija Crnogoraca u Vojvodini, mada su se Crnogorci u potrazi za poslom i boljim uslovima života selili po cijeloj zemlji. Sljedeća faza se odnosi na period sukoba Jugoslavije sa Sovjetskim Savezom 1948. godine kada je ne mali broj Crnogoraca bio primoran na emigraciju.

U drugoj polovini 20. vijeka veliki broj pečalbara je napustio Crnu Goru u potrazi za boljim životom. Titova Jugoslavija nije uspjela da stvori pouzdan sistem i pruži sigurne mogućnosti za rad i dostojanstven život. Kao i mnogo puta do tada, Crnogorci su otišli u pravcu ekspanzije svjetskog kapitala, u pravcu Zapadne Evrope (Njemačka, Francuska, Engleska, Danska, Švedska i druge evropske zemlje) i Sjeverne Amerike. Crnogorci su vodili svoje porodice ili su ih tamo sticali. Dio njih se vremenom vratio, dok se veći dio i danas nalazi u tim zemljama. Neki su primili i državljanstvo zemlje u kojoj rade. Oni su ušli u te bogate zemlje zapada jer su im bili potrebni, pa su našli svoje mjesto u jasnim razvojnim planovima tih zemalja.

Ta populacija je uvećana izbjegličkom populacijom u posljednjih petnaestak godina. Ova potonja populacija je vrlo specifična i ima, zavisno od slučaja do slučaja, politička, ekonomska i intelektualna obilježja. Jedan dio ljudi se osjećao nesigurnim u posljednjim događanjima u Crnoj Gori i potražio je bolji život u drugim uređenim i ekonomski jakim sredinama. Drugi nijesu mogli u sistemu bez pravila naći svoju ekonomsku poziciju i otišli su, trbuhom za kruhom, u bogatije sredine. Treći su imali znanja i sigurnost da mogu uspjeti i u najjačim sredinama i zato su otišli da bi sebi obezbijedili život kakav na svjetskom tržištu radne snage i zaslužuju, izbjegavajući nesigurno i potpuno neizvjesno probijanje u svojoj zemlji. Oni su elitni dio intelektualnog potencijala Crne Gore i potpuno je jasno da iako žive van, zahvaljujući modernoj komunikaciji, mogu biti vezani za maticu, i to zajedništvo je bitan element progresa Crne Gore.

Nove tehnologije su praktično svele svijet na globalno selo, tako da više nije toliko bitno gdje neko živi. Bilo gdje da ste, stvoreni su uslovi da se možete aktivno uključiti u politički, privredni ili kulturni život zemlje iz koje potičete.

 

Prof. dr Milan Vukčević
 
Crnogorski-online
Ko je ko u dijaspori CG
informator_2012
baner_udzbenici
crnogorska dijaspora
vasa pisma
pitanja i odgovori
knjiga gostiju
korisni linkovi
markica strategija-2015
markica_AkcioniPlan

Vrijeme u Crnoj Gori

Vremenska prognoza
markica_MVPEI

Anketa

Čitate li naš časopis "Dijaspora Crne Gore"